Zes niveaus van overtuiging

Ik gebruik het eerste plaatje vaak als kapstok om bijvoorbeeld coachvragen en de toepassing van verschillende stukken theorie aan op te hangen. Het geeft op een simpele manier een fundamenteel stuk inzicht in hoe onze diepste overtuigingen over ‘hoe de wereld werkt’ in zes lagen invloed hebben op ons gedrag en hoe we onze omgeving zien. Het tweede plaatje versimpelt ditzelfde model nog verder. Je zou kunnen zeggen dat de binnenste twee lagen van de zes logische niveaus gaan over het waarom, de volgende twee lagen over het hoe en de buitenste twee lagen over het wat.

Maar we beginnen bij de zes logische niveaus. Van binnen naar buiten komt eerst het wereldbeeld. Oorspronkelijk worden hier vaak de woorden zingeving of spiritualiteit gebruikt. Ikzelf gebruik liever het woord wereldbeeld omdat het objectief klinkt en geen alternatieve of dogmatische bijklank heeft. Op het niveau van het wereldbeeld houden we ons met de echt diepe vragen bezig. Waarom zijn wij hier? Is er leven na de dood? Wat is de zin van alles? Het antwoord dat we onszelf geven is de context voor de volgende laag en zo werkt het model zich naar buiten, naar steeds concretere zaken.

Identiteit. Uitgaande van het beeld dat we hebben van de wereld om ons heen en de reden daarvan, houden we ons op het niveau van identiteit bezig met de vraag; en hoe pas ik dan in die wereld? Wat is mijn bijdrage? Wat is mijn nut? Waarom ben ik hier?

Overtuigingen. Ons beeld van hoe de wereld in elkaar zit en de plaats die we onszelf in die wereld geven is de grondslag van onze overtuigingen en daarmee ook een belangrijk deel van de normen en waarden waarlangs we onszelf en anderen meten. Op dit niveau beginnen we ook de omslag te maken van binnen naar buiten. Dingen die wij geloven over de wereld en onszelf projecteren we ook naar buiten en naar anderen. We hebben bepaalde verwachtingen van onze omgeving en we toetsen die omgeving aan onze overtuigingen. De verschillen die we vinden tussen ons eigen beeld van hoe de wereld in elkaar zou moeten zitten en de werkelijkheid die we aantreffen bepaalt ook hoe we in actie komen. Welke vaardigheden we onszelf aanleren en hoe we die aanwenden.

Vaardigheden. Alle dingen die we ons eigen maken. Er valt natuurlijk te discusiëren over de vraag welke vaardigheden aangeleerd zijn of geërfd, maar die vraag vind ik hier van ondergeschikt belang. Het zijn simpelweg alle dingen die we kunnen, of dit nu naastenliefde is, rekenen of lenigheid.

Gedrag. Hetgeen dat we doen of laten zien aan de buitenwereld. Ons gedrag vloeit voort uit de manier waarop wij de wereld en onszelf ervaren, welke normen en waarden we hanteren en de vaardigheden waarvan we gebruik kunnen maken. De manier waarop we dingen doen vertelt iets, maar natuurlijk lang niet alles, over hoe we over de wereld en anderen denken. Het bepaalt ook of onze omgang met de rest van de wereld, met name de anderen daarin, prettig is of conflicten bevat.

Omgeving. Onze interactie met de wereld om ons heen. Hoe zien de groepen eruit waarin je je begeeft? Wat voor werk doe je? Hoe zien je relaties eruit? Op welke voet leef je met je omgeving? Dat zijn de vragen die op dit niveau spelen. Je zou ook kunnen zeggen dat deze laag in het model weer een terugkoppelpunt is met de binnenste cirkel. In hoeverre stemmen deze twee met elkaar overeen?

Het model van de zes logische niveas van leren en overtuiging is bedacht door Gregory Bateson en later verder ontwikkeld door Robert Dilts. Het wordt op verschillende manieren getekend, maar ik vind persoonlijk deze concentrische circels het meest elegant en treffend voor de ‘opbouw’ van individuen.

Zoals gezegd voegt het tweede plaatjes een aantal van de niveaus samen om tot een nog simpelere scheiding te komen; waarom, hoe, wat. Meestal gaan we uit van wat, hoe en waarom. We weten vaak het best wat we doen en het minst waarom we iets doen. Terwijl het hebben van succes vaak het beste gaat als je weet waarom je iets doet. Ikzelf kwam letterlijk tot deze Waarom, hoe, wat cirkels tijdens de voorbereiding voor een presentatie bij één van mijn leveranciers. Na afloop van deze presentatie wees iemand me op de site van ted.com en een filmpje dat daarop staat van Simon Sinek. Hij gebruikt exact dezelfde indeling en heeft een paar treffende voorbeelden om de werking van deze Waarom, hoe, wat cirkels, of de gouden cirkel zoals hij het zelf noemt, aan te tonen.